Wapengekletter rond kasteel Stoutenburg

Lia van Burgtsteden schrijft voor de Leusder Krant een serie van drie artikelen over 75 jaar mobilisatie, evacuatie en oorlog. Deze week deel 1.

STOUTENBURG Het dorp Stoutenburg is een lieflijke plaats met veel groen en een kasteel. Het is moeilijk voor te stellen dat hier bijna 75 jaar geleden een veldslag heeft plaatsgevonden met een vijandig Duits leger. Stoutenburg maakte met de zogenaamde Voorposten deel uit van de Grebbelinie, een waterlinie, waar van 11 tot 13 mei heftig om is gevochten. Daarbij werden in Stoutenburg twintig boerderijen verwoest en zes bruggen opgeblazen door het Nederlandse leger om schootsvelden te maken en barrières op te werpen.

Het was een oorlog die men min of meer zag aankomen. Daardoor konden de verdedigingslinies alvast worden ingericht tijdens de mobilisatie, die eind augustus 1939 begon. Bij de Grebbelinie, die liep van Rhenen naar Spakenburg, werden 50.000 militairen ingezet.

Ook Stoutenburg werd overspoeld door soldaten. Volgens het dagblad Het Volk viel dat niet voor iedere dienstplichtige mee: ,,Stoutenburg moge rijk aan natuurschoon zijn, voor Amsterdammers, gewend aan het drukke stadsleven, was het nu eenmaal niet de ideale plaats om te verblijven."

Om de verveling op te lossen werd een soldatencabaret gestart. Dit cabaretgezelschap had zo'n succes dat al snel zalen werden geboekt in het hele land en een jaar later stond het door nood in Stoutenburg geboren variété in de Stadsschouwburg te Amsterdam.

Dat de mobilisatie verder een periode van hard werken was, blijkt uit het dagboek van kapitein van Zalingen van de Voorposten Asschat. Hij schrijft over de gesprekken met de Stoutenburgers tijdens een voetbalwedstrijd op 9 mei: ,,Wij, Achtervelders en Stoutenburgers kunnen niet nalaten ons hart eens behoorlijk uit te storten. Maanden en maanden hebben onze jongens zand gekruid, hoogstens afgewisseld door het hakken van sleuven in een ontzaglijke ijskoek, maar wat zijn ze toch eigenlijk veel tekort gekomen vergeleken bij de manschappen der regimenten die gedurende dezelfde maanden rustig in de grote Hollandse steden zaten."

De Stoutenburgse evenknie van kapitein van Zalingen was kapitein van der Heyden, die heel comfortabel in het kasteel zelf onderdak had en daarom wel door eerstgenoemde de 'kasteelheer' werd genoemd. Er verbleven ook militairen in de schuren van boerderijen, zoals Klein Stoutenburg, die al spoedig door hen werd omgedoopt tot 'In de Vrolijke Mortier'.

Het merendeel van de militairen was nog erg godsdienstig, zodat in het koetshuis kerkdiensten werden georganiseerd voor de protestanten en in het kasteel de katholieken wat volgens sergeant Cor Hemmelder 'zeer primitief ging en meer op een godsdienstoefening in een of ander missiegebied geleek.'

Kasteel Stoutenburg in 1939-1940 door sergeant Cor Hemmelder gefotografeerd.

De ene dag stonden de soldaten nog nietsvermoedend op het voetbalveld en de volgende dag op het slagveld, om een allesbehalve vriendschappelijke confrontatie aan te gaan. Op 10 mei brak de oorlog met Duitsland uit en werden de loopgraven en andere stellingen betrokken. Deze bevonden zich ten noorden van de Hessenweg tot aan het kasteel en ook aan de overkant van de Stoutenburgerlaan bij boerderij Nooitgedacht. Simon Tolboom woonde daar op 9-jarige leeftijd: ,,Op 10 mei kwamen de Nederlandse soldaten langs onze boerderij om naar de loopgraven te gaan die achter ons huis lagen, dat was een zigzagvorm in dezelfde lijn als de steeg voor het huis. De soldaten zeiden dat het maar een oefening was, maar het was natuurlijk wel menens. Wij moesten daar weg, nu het oorlog werd." En zo werd het hele gebied rondom de Grebbelinie geëvacueerd. De Stoutenburgers vertrokken naar Noord Holland.

Op 11 mei komen net als een dag eerder vele vijandelijke vliegtuigen over. De soldaten van de Voorposten Stoutenburg proberen met hun mitrailleurs op de vliegtuigen te schieten, zo ziet de dan 9-jarige Henk van Burgsteden, die met vele anderen over de Hessenweg langs de militaire stellingen loopt, op weg naar het station en zijn evacuatieadres.

Op 12 mei vinden zowel bij Asschat als Stoutenburg gevechten met de Duitsers plaats. Bij de voorposten Stoutenburg wordt de vijand met twee kanonnen uit een paar boerderijen verdreven en sneuvelen verschillende Duitsers. Op 13 mei gaan er patrouilles van Nederlandse militairen het voorterrein in 'pm het initiatief aan eigen zijde te krijgen.' Hierbij worden twee soldaten gewond en afgevoerd.

Kolonel Visser hoort in zijn commandopost in Leusden om 18.00 uur dat besloten is tot de terugtocht naar de Vesting Holland. De Grebbelinie moest worden opgegeven vanwege een vijandelijke doorbraak bij de Grebbeberg. Toen de 150 mannen van de Voorposten Stoutenburg om 1.00 uur van de 14e mei het Valleikanaal gepasseerd waren, was boven Stoutenburg een oranje lichtsein te zien, gevolgd door hevig vuren. Vermoedelijk is de aftocht toen ontdekt en werd Stoutenburg ingenomen door de Duitse vijand.

Wederopbouwboerderijen, een ingemetselde steen in het kasteel en een informatiebord in het bos herinneren nog aan de strijd in Stoutenburg van 75 jaar geleden.