• Archief BDUmedia
  • Het oorlogsmonument bij de ingang van het gemeentehuis van Leusden.

    Rinus van Denderen

Karel Brouwer was onmisbare spil in stille verzetsgroep

LEUSDEN Over zijn verzetswerk in de Tweede Wereldoorlog sprak Karel Brouwer zelden of nooit. Als gemeenteambtenaar hielp de Leusdenaar tijdens de oorlogsjaren vele Joodse Nederlanders aan vervalste persoonsbewijzen. Ook had hij gedurende die periode samen met zijn echtgenote Rita de Voogd Joodse onderduikers in huis. Brouwer overleed 25 september jongstleden op 99-jarige leeftijd.

Marcel Koch

Verguld was Karel Brouwer met de hoge Israëlisch Yad Vashem-onderscheiding die hij als redder van Joden in 1992 op het gemeentehuis in Leusden kreeg uitgereikt. Maar als verzetsheld heeft Brouwer zichzelf nooit gezien, laat staan gevoeld. Brouwer deed het ongewapende, stille verzetswerk enkel omdat hij onderdrukten wilde helpen.

Dit bescheiden beeld schetst schoonzoon Joop de Wilde die Brouwer als strikt, rechtvaardig, maar ook als een redelijk gesloten man karakteriseert. ,,Dat had alles te maken met zijn belevenissen in de oorlogsjaren. Hij is zijn verdere leven veel geplaagd geweest door nachtmerries en spanningen. Hij leed aan posttraumatische stressstoornis. Maar de buitenwacht heeft daar niets van gemerkt. Doorgaan was zijn credo.''

PERSOONSBEWIJZEN Vanaf 1942 tot aan de capitulatie speelt Karel Brouwer een prominente rol in de zogeheten TD Groep (Tweede Distributiestamkaart). Deze landelijke verzetsgroep van ambtenaren - in Leusden ontstaan - voorziet ten tijde van de Tweede Wereldoorlog Joden van een nieuwe identiteit door valse persoonskaarten aan te reiken. Het begint met het zoeken van identiteiten van niet-Joodse mensen in dezelfde sociale klasse als zijn onderduikers. Brouwer zorgt ervoor dat deze personen worden opgenomen in het bevolkingsregister.

Als echter in 1943 de Tweede Distributiestamkaart wordt ingevoerd (De bezetter wilde op deze manier onderduikers de toegang tot voedsel ontzeggen) bedenkt Brouwer de lijkjesmethode. Oftewel, de identiteit van een overleden persoon met ongeveer dezelfde leeftijd als onderduiker, wordt als het ware tot leven gewekt in het bevolkingsregister. Het systeem blijkt uiterst effectief. In dit verband kan de naam van Dolf Hendriks niet onvermeld blijven. De Amersfoorter zorgt ervoor dat het effectieve gesjoemel met persoonsbewijzen navolging krijgt in het gehele land. Met haar systeem redt de TD-groep duizenden Joodse levens.

ONMISBARE SPIL Na de oorlog zwijgt Brouwer lang over zijn gewiekste administratieve verzetswerk. Ook met zijn kinderen, liefst elf in aantal, bladert hij niet graag in zijn eigen zorgvuldig gedocumenteerde oorlogsarchief. Pas begin jaren tachtig spreekt de Leusdense verzetsstrijder zich voor het eerst gedetailleerd uit tegen over twee Utrechtse geschiedenisstudenten die op dat moment onderzoek doen naar de exacte handelswijze van de TD groep. Het zijn Hans Buiter en Ignace de Haes. Het tweetal publiceert na een reeks interviews met betrokkenen in 1982 het boek Het geruisloze verzet, met als onderkop 'De geschiedenis van de TD-verzetsgroep tijdens de Duitse bezetting.'

Eén van de auteurs, Ignace de Haes, staat de ontmoeting met Brouwer in diens huis aan Burgemeester de Beaufortweg nog helder voor de geest. Hij zegt: ,,Tot diep in de nacht hebben we met Brouwer gesproken. We waren erg onder de indruk van zijn verhaal. Toen hij eenmaal begon te vertellen over die periode hield hij niet meer op. Hij had het zo lang weggestopt. Ik weet nog goed dat de aanwezige familieleden net zo verbijsterd waren als wij.''

ONMISBARE SPIL Brouwer vertrouwt de jonge studenten toe dat hij het als zijn plicht zag om het verzetswerk te doen. De Haes: ,,Het was natuurlijk niet spectaculair wat hij deed, maar daarom des te belangrijker. Hij was een onmisbare spil in de TD groep van destijds.'' Het boek over de onzichtbare verzetsgroep werd goed ontvangen, herinnert De Haes zich. ,,Ten eerste door de TD groep zelf. Men kende elkaar niet. Dolf Hendriks zorgde ervoor dat het altijd via via ging om te zorgen dat bij verraad zo weinig mogelijk mensen betrokken waren. Er zijn later reünies geweest waarbij men elkaar pas echt leerde kennen. Uiteindelijk is er door ons onderzoek een gedenkteken voor het gemeentehuis geplaatst.'' De Haes doelt op het monument van kunstenares Renée van Leusden.

ONDERDUIKERS Naast Brouwers geritsel met persoonsbewijzen op de secretarie van de gemeente Leusden, houdt hij gedurende de oorlogsperiode 28 verschillende onderduikers in zijn huis. Eén van hen is destijds de 16-jarige Harry Theeboom, alias Frans Jan Berkenbosch. In zijn onderduikersverhaal schijft hij over Brouwer: ,,Een man die met zijn vrouw en Dolf Hendriks geheel belangeloos hebben gevochten om mijn leven te redden. Elk woord van dank aan deze mensen is nietszeggend.'' Theeboom blijft tot zijn dood in contact met de familie Brouwer.

Na zijn pensionering in 1964 trekt Brouwer zich geruisloos terug uit het openbare leven. Zijn echtgenote Rita de Voogd, eveneens geëerd met de Yad Vashem onderscheiding, overlijdt in 2007.