• Anneke van Stuijvenberg
  • Anneke van Stuijvenberg

Wandelen in het spoor van de Jodenvervolging

Anneke Verhoeven

Twaalf leden van de Joodse familie Pakkedrager uit Amsterdam werden vermoord in Sobibor of Auschwitz. Ter nagedachtenis liep Jan Dokter in 2008 de route die zijn grootvader, ooms, tantes, neefjes en nichtjes gingen van de Hollandse Schouwburg naar Kamp Westerbork. Een eerbetoon dat uitmondde in het Westerborkpad: 340 kilometer lang, van station naar station. De negende etappe voert onder meer langs Kamp Amersfoort en door De Treek, en bestrijkt dus ook Leusdens grondgebied. Een mooie aanleiding om in eigen regio te wandelen in het spoor van de jodenvervolging.

Volgens het boekje is deze etappe - van Station Amersfoort tot Schothorst - ruim 13 kilometer lang; dat moet in een halve dag te doen zijn. De fiets wordt bij het station geparkeerd, vanaf nu is het een kwestie van de aanwijzingen volgen. Het Bergkwartier is rustig aan het ontwaken deze zonnige zaterdagochtend, al wordt hier en daar al ijverig in de tuin gewerkt. De route loopt onder meer via de P.C.Hooftlaan en de Kapelweg. Mocht er ergens een straatnaambordje ontbreken - dat komt in de beste buurten voor - dan is er nog geen man overboord want de stickers met het Westerborkpad-logo zorgen bij kruispunten en rotondes voor extra zekerheid. Aan de stadsrand ligt bosgebied Klein Zwitserland. Hier wordt, vertellen bordjes ten overvloede, onderhoud gepleegd. Waar het pad een bocht maakt, duikt een herdershond op zonder begeleiding - hm. Gelukkig blijkt de baas in de buurt.

Bij de Stichtse Rotonde zit het eerste half uur erop; eigenlijk 'mag' je nog niet aan pauzeren denken, maar de bankjes staan hier op wel erg aanlokkelijke uitkijkplekken. Vanaf nu gaat het, via de Laan 1914, bergafwaarts richting Kamp Amersfoort. Wie hier bekend is, is geneigd daar linea recta op af te gaan. Niet doen! Gewoon de route gehoorzamen: "Na het huis met het puntdak en de afrastering om het huis heen, via een onverhard bospad, door een klaphekje."

En zo kom je uit bij het indrukwekkende kunstwerk dat ooit de voorgevel sierde van het Sinaï Centrum voor Joodse geestelijke gezondheidszorg. Toen dit gebouw werd gesloopt, werd het metershoge betonreliëf bewaard en overgedragen aan Kamp Amersfoort. Het monument (in mei 2013 onthuld, net iets te laat om in de tweede druk van het boekje te worden opgenomen) herinnert aan de Joodse psychiatrische patiënten die werden gedeporteerd en vermoord.

Iets verderop staat het stalen monument voor de Nederlanders die onderduikers herbergden: een figuur die een deur gastvrij openhoudt. Het kunstwerk, vorige maand onthuld, is een nationaal eerbetoon aan al die mensen die met gevaar voor eigen leven anderen trachtten te redden. In totaal hebben tijdens de Duitse bezetting honderdduizenden mensen ondergedoken gezeten. Zo'n 25.000 Joden zijn zo ontkomen aan de vernietiging.

Nu het eerste pad rechtsaf, richting vlaggenmast. Die is zo snel niet te ontwaren, misschien doordat de bomen te veel in blad en bloei staan? Ook het begrip 'pad' is voor velerlei uitleg vatbaar. Maar verdwalen zul je hier niet: de wachttoren laat aan duidelijkheid niets te wensen over. De Joodse gevangenen in Kamp Amersfoort - enkele honderden - werden in de meeste gevallen gedeporteerd naar Westerbork en verder. Zij werden ingedeeld in de zwaarste commando's, waren verstoken van medische zorg en kregen geen Rode Kruispakketten. Op de Joodse Begraafplaats bij de Bloemendaalse Poort - we maken nu even een uitstapje naar een andere etappe van het Westerborkpad - is een monument voor 55 onbekende Joodse slachtoffers uit dit kamp. Onnodig te zeggen dat een bezoek aan Kamp Amersfoort een must is - maar liever apart terugkomen dan het snel even erbij doen.

Voor het volgende punt - begraafplaats Rusthof - volg je dezelfde route die op 4 mei wordt gelopen tijdens de stille tocht, over de snelweg. Rusthof heeft als zodanig geen link met het Westerborkpad, maar past natuurlijk heel goed in deze wandeling: de oorlogsgraven en het Russisch Ereveld zijn absoluut een bezoek waard. Rechtsaf een schelpenfietspad in, richting Den Treek. 'Waar het hek van de begraafplaats en het fietspad naar rechts afbuigen, gaan wij rechtdoor, het zandpad volgen over een kleine zandverstuiving', schrijft de gids. Dit is zo'n typisch twijfelmoment. Er zijn meerdere plekken die je als zandverstuiving zou kunnen bestempelen. Paaltjes met de inmiddels zo vertrouwde vignetten ontbreken hier. Op goed geluk sla ik een pad in, maar ik blijk verkeerd te hebben gegokt en beland na enig omzwerven in Leusden. Gelukkig weet ik als ingezetene de weg, maar iemand die hier niet vandaan komt, zou een probleem hebben. Zelf proberen de fout te repareren is een optie, maar teruggaan naar het punt waar het misging verdient de voorkeur, al komt er al gauw een half uur bij.

Nu gaat het beter: ik moet langs een afrastering (dom dat ik die niet eerder gezien heb), het viaduct over en kom in een stuk bos. Bij een kruising met brede laan met beukenbomen - dat kan niet missen - het pad vervolgen en vanaf de Kamerlingh Onnesstraat weer in de bewoonde wereld. Op de Leusderweg is het contrast met de rust van het eerdere deel wel erg groot: winkelend publiek, moeizaam inparkerende auto's. De drukte houdt nog even aan: Arnhemseweg, Stadsring, Varkensmarkt, Langestraat - en dan is daar de intieme Drieringensteeg, waar de synagoge staat. Hier worden nog altijd diensten gehouden. De joodse gemeenschap in Amersfoort heeft een lange traditie (sinds 1650). Een relatief groot deel overleefde de oorlog door onder te duiken.

Via de Krommestraat en 't Zand onder de Koppelpoort door naar de Schimmelpenninckstraat, waar vlak bij elkaar twee panden staan met een verhaal - zonder dat dat aan de buitenkant te zien is. Op nummer 26a woonde Eduard Manasse, die behoorde tot de groep Joodse mannen die in een werkkamp in Drenthe terechtkwam. Hij werd via Westerbrok naar Auschwitz gedeporteerd en keerde niet terug; zijn vrouw en zoon overleefden de Sjoa dank zij de onderduik. De geschiedenis van nr 18 (niet in dit boekje beschreven maar een volgende druk zal daar ongetwijfeld wel bij stilstaan) kwam pas in 1990 aan het licht. De huidige bewoners die het huis toen betrokken en het grondig moesten opknappen, stuitten toen bij het opruimen van een slaapkamer 'toevallig' op een stapel brieven in onder meer Hebreeuws. Ze volgden het spoor terug en ontdekten dat het om liefdesbrieven ging van de in Auschwitz vergaste rabbijn Van Dam aan zijn aanstaande vrouw. Er werd contact gelegd met de dochter van het echtpaar, die in Chicago woonde, bezoeken volgden over en weer, en er kwam zelfs een documentaire uit voort: 'Het wonder van de brief.'

Smokkelen

Het is bijna een anti-climax om nu, via woonwijken en kantoorgebouwen, naar het eindpunt van de route te lopen, Station Schothorst. Wie liever rechtstreeks teruggaat naar Amersfoort Centraal gaat mag natuurlijk best een beetje smokkelen. En wie na 15 kilometer (de officiële 13,2 hebben we vanwege de zijsporen maar even naar boven afgerond) en drie uur nog energie heeft, kan natuurlijk de volgende etappe (Amersfoort Schothorst - Station Nijkerk) erbij nemen. Nog beter is het om in Amsterdam van start te gaan, bij de Hollandse Schouwburg, en de 340 kilometer af te leggen tot Westerbork. Als eerbetoon aan de 102.000 Joodse Nederlanders die van deze tocht niet zijn teruggekeerd.

www.westerborkpad.nl